Tin tức

Trong hơn 200 năm qua, vắc-xin đã góp phần làm thay đổi lịch sử y học, giúp kiểm soát và loại trừ nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tiêm chủng hiện nay giúp ngăn ngừa khoảng 3,5–5 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu. Tuy nhiên, vẫn còn không ít người băn khoăn về hiệu quả, độ an toàn và những phản ứng sau tiêm.

Dưới đây là những thông tin cơ bản giúp bạn hiểu đúng về vắc-xin và chủ động bảo vệ sức khỏe cho bản thân, gia đình cũng như cộng đồng.

1. Vắc-xin hoạt động như thế nào?

Có thể hình dung vắc-xin như một “buổi diễn tập” của hệ miễn dịch.

Vắc-xin đưa vào cơ thể một dạng kháng nguyên đã được làm an toàn (hoặc hướng dẫn cơ thể tạo ra kháng nguyên), giúp hệ miễn dịch học cách nhận diện tác nhân gây bệnh mà không gây bệnh như khi nhiễm tự nhiên.

Sau khi tiêm, cơ thể sẽ tạo ra:

- Kháng thể: Các protein do tế bào lympho B sản xuất để nhận diện và trung hòa tác nhân gây bệnh.

-Tế bào miễn dịch ghi nhớ: Giúp cơ thể phản ứng nhanh và mạnh hơn nếu sau này tiếp xúc với mầm bệnh thật, từ đó giảm nguy cơ mắc bệnh nặng, biến chứng hoặc tử vong.

2. Các loại vắc-xin phổ biến hiện nay

Hiện nay có nhiều công nghệ sản xuất vắc-xin khác nhau. Mỗi loại có cơ chế tạo miễn dịch riêng nhưng đều hướng đến mục tiêu bảo vệ cơ thể an toàn và hiệu quả.

Vắc-xin sống giảm độc lực Chứa vi sinh vật còn sống nhưng đã được làm giảm khả năng gây bệnh.

Ví dụ:

- Sởi, quai bị, rubella. Vắc-xin bất hoạt Chứa vi sinh vật đã bị tiêu diệt hoàn toàn.

- Cúm bất hoạt, bại liệt bất hoạt. Vắc-xin tiểu đơn vị hoặc tái tổ hợp Chỉ chứa một phần cấu trúc của vi sinh vật có khả năng kích thích miễn dịch.

- Viêm gan B, HPV, ho gà vô bào.Vắc-xin giải độc tố Sử dụng độc tố của vi khuẩn đã được làm mất độc tính.

- Bạch hầu, uốn ván. Vắc-xin mRNA, Cung cấp thông tin di truyền để tế bào tạo ra một đoạn protein đặc trưng của virus, từ đó kích thích đáp ứng miễn dịch.

- Một số vắc-xin phòng COVID-19.Vắc-xin vector virus Sử dụng virus lành tính làm “phương tiện vận chuyển” vật liệu di truyền vào tế bào.

3. Lợi ích của tiêm vắc-xin

Tiêm chủng mang lại nhiều lợi ích cho cả cá nhân và cộng đồng: * Phòng ngừa hiệu quả nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm.

- Giảm nguy cơ nhập viện, biến chứng nặng và tử vong.

- Góp phần tạo miễn dịch cộng đồng, bảo vệ những người không thể tiêm chủng như trẻ quá nhỏ hoặc người suy giảm miễn dịch.

- Hỗ trợ kiểm soát, tiến tới loại trừ một số bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Điển hình, bệnh đậu mùa đã được thanh toán trên phạm vi toàn cầu nhờ chương trình tiêm chủng.

4. Tác dụng phụ sau tiêm có đáng lo ngại?

Phần lớn các phản ứng sau tiêm đều nhẹ và tự hết sau 1–3 ngày.

-Các phản ứng thường gặp gồm:Đau, đỏ hoặc sưng tại vị trí tiêm; Sốt nhẹ; Mệt mỏi; Đau đầu hoặc đau cơ. Đây thường là dấu hiệu cho thấy hệ miễn dịch đang đáp ứng với vắc-xin.

-Các phản ứng nghiêm trọng như phản vệ rất hiếm gặp nhưng cần được phát hiện và xử trí kịp thời. Vì vậy, người tiêm cần ở lại cơ sở tiêm chủng ít nhất 30 phút để được theo dõi sau tiêm theo hướng dẫn của Bộ Y tế.

5. Những ai nên tiêm vắc-xin?

Tiêm chủng được khuyến cáo cho hầu hết mọi người theo từng độ tuổi và tình trạng sức khỏe.

Các nhóm cần đặc biệt lưu ý gồm:

- Trẻ em: Tiêm đầy đủ theo Chương trình Tiêm chủng mở rộng và lịch tiêm chủng dịch vụ.

- Người trưởng thành: Tiêm nhắc lại một số loại vắc-xin theo khuyến cáo.

-Phụ nữ mang thai: Tiêm một số loại vắc-xin phù hợp để bảo vệ cả mẹ và thai nhi.

- Người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính: Nên ưu tiên tiêm các vắc-xin như cúm mùa, phế cầu… theo chỉ định của bác sĩ.

-Nhân viên y tế và người chăm sóc người bệnh: Cần được tiêm đầy đủ nhằm giảm nguy cơ lây nhiễm trong môi trường chăm sóc sức khỏe.

- Người chuẩn bị đi du lịch hoặc công tác quốc tế: Có thể cần tiêm bổ sung một số loại vắc-xin tùy theo quốc gia đến.

6. Khi nào cần hoãn hoặc không nên tiêm?

Cần thông báo đầy đủ tình trạng sức khỏe cho nhân viên y tế trước khi tiêm.

Một số trường hợp cần cân nhắc hoặc hoãn tiêm gồm:

- Đang sốt cao hoặc mắc bệnh cấp tính.

- Có tiền sử phản vệ hoặc dị ứng nghiêm trọng với liều vắc-xin trước hoặc với thành phần của vắc-xin.

- Người suy giảm miễn dịch hoặc phụ nữ mang thai đối với một số loại vắc-xin sống giảm độc lực.

Việc quyết định tiêm hay không cần được bác sĩ đánh giá dựa trên từng trường hợp cụ thể.

7. Cần làm gì sau khi tiêm?

Sau khi tiêm chủng, người dân nên:

- Theo dõi sức khỏe tại cơ sở tiêm chủng theo đúng thời gian quy định.

-Tiếp tục theo dõi tại nhà trong những ngày đầu sau tiêm.

- Uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý.

- Đến ngay cơ sở y tế nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như sốt cao kéo dài, khó thở, tím tái, nổi mề đay toàn thân, co giật hoặc bất kỳ biểu hiện nghiêm trọng nào khác.

8. Những hiểu lầm thường gặp về vắc-xin

- “Vắc-xin gây ra bệnh” Không đúng. Phần lớn các loại vắc-xin hiện nay không thể gây bệnh. Các triệu chứng nhẹ sau tiêm chủ yếu phản ánh đáp ứng miễn dịch bình thường của cơ thể.

- “Tiêm một lần là miễn dịch suốt đời” Không đúng. Nhiều loại vắc-xin cần được tiêm nhắc lại định kỳ để duy trì hiệu quả bảo vệ.

• “Người khỏe mạnh thì không cần tiêm” Không đúng. Người khỏe mạnh vẫn có thể mắc bệnh và lây truyền cho người khác. Tiêm chủng không chỉ bảo vệ bản thân mà còn góp phần bảo vệ cộng đồng.

Chung tay bảo vệ sức khỏe bằng tiêm chủng Vắc-xin là một trong những thành tựu quan trọng nhất của y học hiện đại trong phòng, chống bệnh truyền nhiễm.

Tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch và theo khuyến cáo của cơ quan y tế không chỉ giúp bảo vệ bản thân mà còn góp phần xây dựng miễn dịch cộng đồng, giảm gánh nặng bệnh tật cho xã hội.

Nếu còn băn khoăn về lịch tiêm hoặc loại vắc-xin phù hợp, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc nhân viên y tế để được tư vấn cụ thể.

_DS. Phạm Thanh Vĩ – Khoa Dược_